Latest News
vichakshan ak nai soach

गाऊ त्यांना आरती : कवी यशवंत यांचा आज स्मृतीदिन

vichakshan ak nai soach

भारतीय संविधान दिन

vichakshan ak nai soach

एसटी संपाची बेरीज-वजाबाकी?

vichakshan ak nai soach

यशवंतराव चव्हाण विविधांगी व्यक्तिमत्व

vichakshan ak nai soach

नोकरीची बातमी

...
प्रख्यात भारतीय शास्त्रज्ञ आचार्य सर जगदिशचंद्र बोस यांचे विज्ञानांतील योगदान!

थोर भारतीय वैज्ञानिक आचार्य सर जगदीशचंद्र बोस एक महान शास्त्रज्ञ होते. त्यांचा जन्म 1858 साली झाला. लहानपणापासूनच ते बुद्धीमान होते. त्यांचे वडील भगवानचंद्र बोस हे सरकारी नोकरीत होते. जगदीशचंद्र यांचे घराणे तत्कालीन बंगाल प्रांतातील खानदानी घराणे होते. बालपणापासून जगदीशचंद्र आजुबाजुचा परिसर पहायचे व निरीक्षण करायचे. सुरूवातीपासूनच त्यांना निसर्गातील एखादी गोष्ट अशी का असा प्रश्न पडायचा. एखाद्या झाडाची पाने हिरवी, पोपटी, पण दुसऱ्यांची तांबूस असा फरक का होतो, असा प्रश्न पडत असे. सभोवलातचा निसर्ग, फुले, पाने, झाडे, फुलपाखरे, इत्यादींचे निरीक्षण करण्याचा त्यांचा आवडता छंद होता.

बालवयापासूनच जगदीशचंद्र यांच्याकडे संशोधकवृत्ती होती. त्या काळात सुद्धा त्यांनी घरातच प्रयोगशाळा निर्माण केली. त्या काळात त्यांना वनस्पतींना संवेदना असतात असे दाखवून दिले. परंतु अलिकडच्या काळात वनस्पतींना स्मृती असतात असे सिद्ध झाले आहे.

लॉर्ड केल्वीन, सर विल्यम रामसे, सर जॉन स्ट्रोक्स, अल्डॉस हक्स्ले, अल्फ्रेड कॉर्नू यासारख्या समकालीन दिग्गजांनी डॉ. जगदीश चंद्र बोस यांच्या कार्याचे भरभरून कौतुक केले आहे.

जगदीशचंद्र बोस यांनी विज्ञान क्षेत्रात अनमोल काम केले असले तरी त्यांच्या कामाची पावती म्हणजे पाश्चात्य जगाने त्यांचे महत्व ओळखले. 1904 मध्ये यु.एस.ए. पेटेंट मिळवणारे ते पहिले आशियायी होते. ऑफ लंडन विद्वान व फिनलंडचे पहिले आशियाई फेलो आंतरविद्याशास्त्रीय संशोधन करणारे संशोधक म्हणून मान्यताप्राप्त होते.

जगदीशचंद्र बोस यांचे प्राथमिक शिक्षण ग्रामीण भागातील छोटयाशा शाळेत झाले. पुढील शिक्षण कलकत्ता येथील सेंट झेवीयर शाळा व सेंट झेवीयर महाविद्यालयात पूर्ण केले. त्यानंतर इंग्लंडच्या ख्राईस्ट चर्च महाविद्यालयातुन भौतीकी, रसायन, वनस्पतीशास्त्र आणि निसर्ग विज्ञानाचा अभ्यास करून ते भारतात परत आले. इंग्लंड व कलकत्ता येथील रेसिडेन्सी महाविद्यालयात सन 1885 ते 1915 अशी तीस वर्षे भौतीकशास्त्र विषय शिकविण्यात व त्याचवेळी त्यांनी विद्युत शक्तीवर संशोधन केले. विद्युत चुंबकीय किरणाचा शोध घेवून त्यांनी बॅटरी बनविली. विद्युत शक्तीवरील संशोधनानंतर ते वनस्पतीशास्त्राकडे वळले. सजिव व निर्जीव वस्तु, जीव मध्ये साम्य व फरक यांचे त्यांनी संशोधन व अभ्यास केला. स्थायु, मज्जा तंतु, सुखदुःख आदि विकार, यांचा वनस्पतीबाबत अभ्यासही केला. स्वतः तयार केलेल्या उपकरणांच्या सहाय्याने त्यांनी विद्युत प्रकाश, उष्णता, तापमान इत्यादी घटकांचा वनस्पती व प्राणी यांच्यावर होणा-या, परिणामांचा सखोल अभ्यास केला. वनस्पतीचे श्वसन, रूधीराभिसरण पद्धतीने होणारे कार्य अन्नाचे परिवहन, निरूपयोगी वस्तुचा निचरा हे त्यांच्या संशोधनाचे विविध विषय होते. वनस्पतीवर त्यांनी केलेल्या संशोधनातुन त्यांनी वनस्पतींना संवेदना असतात हे सिद्ध केले. वनस्पतीचा अभ्यास करण्याकरिता त्यांनी केस्कोग्राफ, बॅलन्सींग अपॅरेटस, ऑसिलेटीग, रेकार्डर, कंपाउड लेव्हवर इत्यादी उपकरणे तयार केले.

1917 मध्ये त्यांनी कलकत्ता येथे बोस रिसर्च इन्स्टीटयुट नांवाची संस्था स्थापन करून एक मुखपत्र सुरू केले. त्यांनी वेळोवेळी लिहिलेली, इरिटेबीलिटी ऑफ प्लॅन्ट्स, इलेक्ट्रो फीजिऑलॉजी ऑफ प्लॅन्ट्स, ट्रॉपीक मुव्हमेंट ऑफ प्लॅन्टस, नर्वस मेकॅनिझम ऑफ प्लॅन्टस, प्लॉन्ट्स रिस्पॉन्स, फीजीओलॉजी ऑफ फोटो सिंथेसिस, दी मोटार मेकॅनिझम ऑफ प्लॅन्ट, रिस्पॉन्स इन द लिव्हिंग अँड नॉन लिव्हिंग, लाईफ मुवमेंट ऑफ प्लॅन्टस इत्यादी पुस्तक खुप गाजली.

आचार्य सर जगदीशचंद्र बोस यांनी बनविलेली उपकरणे राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय संशोधकांनी वापरली. त्यांनी भौतीकशास्त्र, जैवभौतीकशास्त्र, वनस्पतीशास्त्र इत्यादी विषयात केलेले, संशोधन आजही संदर्भासह वापरले जाते. जगदीशचंद्र यांनी बनविलेला केसकोग्रॉफ वनस्पतीची मुळाची हालचाल नोंद करण्यासाठी ब्लॅक वर्क गियर्स व स्मोक ग्लास प्लेट वापरले. जगदीश चंद्र बोस हे विज्ञानातील कल्पकतेचे जनक म्हणून ओळखले जातात

आचार्य जगदीशचंद्र बोस यांनी वनस्पतीमध्ये विविध उत्प्रेरणेच्या विद्युत स्वरूपाचे प्रदर्शन होते असा शोध लावला. ते यापूर्वी रासायनिक स्वरूपाचे मानले जायचे. वनस्पती पेशीमधील मायक्रोवेव्ह कृतीचा अभ्यास करणारे ते पहिले व्यक्ती होते. रेडिओ वेव्हज शिक्षणासाठी सेमी कन्डंक्टरचा वापर करणारे बोस हे सर्वप्रथम होते. त्यांनी अनेक मायक्रोवेव्ह घटकांचे शोध लावले.

त्यांच्या केस्कोग्राफ या यंत्रांच्या शोधामुळे वनस्पतीच्या वाढीचे मोजमाप केले जावू लागले. त्यांनी स्वयंचलीत रेकॉर्डर तयार केले, ते झाडांच्या लहान हालचालीची नोंद घेवू शकत होते. यालाच त्यांनी पावर ऑफ फिलींग असे म्हटले. या महान शास्त्रज्ञाच्या नावे चंद्रावर एक खड्डा आहे. सदर खड्डा चंद्रावरील दक्षिण गोलार्धात आहे. जगदीश चंद्र यांच्या मते मानवी मन हीच खरी प्रयोगशाळा या प्रयोगशाळेत आपण भ्रमाचा मागे सत्याचे नियम उघड करतो. जगाच्या सर्व बदलत्या स्वरूपात असे जे अभुतपूर्व आहे त्यांचे ते चिरंतन सत्य आहे जे अन्य कोणाकडेही नाही.

सर जगदीशचंद्र बोस यांना वनस्पतीशास्त्रज्ञ म्हणून ओळखले जायचे. सन 1917 मध्ये त्यांना नाईट हा किताब तर सन 1920 मध्ये रॉयल सोसायटीचे फेलो म्हणून निवडले गेले. सत्येंद्रबोस बोस, मेघनाद साहा, प्रशांतचंद्र महालनोबीस, शिशिरकुमार, देवेंद्र मोहन बोस इ. प्रसिद्ध व्यक्ती आचार्य सर जगदिश चंद्र बोस यांचे विद्यार्थी होते. सर जगदिश चंद्र बोस यांची ओळख जीवनशास्त्रज्ञ, वनस्पतिशास्त्रज्ञ, पूरातत्वशास्त्रज्ञ म्हणून गणली जाते. वनस्पतींना जीव असतो असे व त्या इतर जीवाप्रमाणे आहेत हे 1901 मध्ये सिद्ध केले. सुरत येथील पाल परिसरात देशातील पहिले मत्स्यालय आचार्य सर जगदिशचंद्र बोस यांचे नावे मा. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे हस्ते समर्पित करण्यात आले. भारत सरकारच्या डाक विभागाने जगदिशचंद्र बोस यांचे नावे एक तिकिट ही काढले आहे. गुगलने अमेरिका, भारत आणि फ्रान्समध्ये आचार्य जगदिशचंद्र बोस यांच्या जन्म दिनी डुडलद्वारे त्यांच्या योगदानाचे स्मरण केले होते.

आचार्य जगदिशचंद्र बोस यांना वायरलेस कम्युनिकेशनचे जनक मानले जाते. नोव्हेंबर 1895 मध्ये कलकत्याच्या टाउन हॉलमध्ये झालेल्या सार्वजनिक कार्यक्रमात बोस यांनी 75 फुट अंतर ओलांडून इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक लाट पाठविली जी दूरस्तपणे घंटा वाजविणे, गनपावडरच्या स्फोटाकरिता भिंतिच्या आरपार जात होती.    

या महान शास्त्रज्ञाचे सन 1937 मध्ये वयाच्या 78 व्या वर्षी निधन झाले.

संदर्भ -

लेखकाने सदर लेखाकरिता खालील संदर्भ साहित्याचा वापर केला आहे. व सदर लेख निव्वळ विज्ञान प्रसाराकरिता बनविण्यात आला आहे.

desh_vides_news/prions_protain_unolecules

in.bharatdiscory.org/india

www.informationmarathi.org/jagdish_chandra_bose

Read more...
...
कृषी : पारंपारीक शेती व त्या आधारीत व्यवसायातील आव्हाने!

महाराष्ट्राचे एकूण भौगोलिक क्षेत्र 3,07,71,300 हेक्टर असून 56.8 टक्के लोकसंख्या शेतीवरच गुजराण करत आहे. गेल्या काही वर्षात शेती करण्याची पद्धत, खते, बियाणे, तंत्रज्ञान, बाजारपेठ यात कितीतरी बदल झाले. तरीही अद्याप शेती विषयक समस्या, शेतकऱ्यांचे प्रश्न पूर्णत: सुटलेले नाहीत. नॅशनल सॅम्पल सर्व्हे ऑर्गनायझेशनने शेतकऱ्यांचा सविस्तर अभ्यास केला. त्यात असे दिसून आले की, 40 टक्के शेतकरी शेती व्यवसायातून मुक्त होऊ इच्छितात.

एकीकडे भांडवलदार व्यक्ती शेती उद्योगाकडे वळत आहेत, तर दुसरीकडे शेतकरी मात्र हताश आहेत असे चित्र दिसतं, विशेषत: कोरडवाहू शेतीत पुरेसा खर्च लावून देखील शेतकऱ्यांच्या दैनंदिन गरजा पूर्ण होणे अवघड होत आहे. उत्पन्नापेक्षा खर्च जास्त होत असल्याने दिवसेंदिवस शेती हि परवडेनाशी झाली आहे. पीक जोमदार आले तरी योग्य भाव मिळेल याचा शेतकऱ्याला भरवसा राहिलेला नाही. बाजारपेठेत जीवघेणी स्पर्धा वाढत आहे. तसेच प्रयोगशाळेतील संशोधन शेतकऱ्यांपर्यंत पोहचण्यात अडचण आहे.

गेल्या काही वर्षात पाऊसमानही लहरी होत चालले आहे. शेतीचे क्षेत्रच अनेक कारणांमुळे कमी होत आहे. शेती विकास करताना अजूनही पारंपारीक आणि एकांगी पद्धतीचा विचार होत आहे. त्यामुळे शेतीच्या उत्पादनातही म्हणावी तितकी वाढ झालेली नाही. त्यामुळे त्यांची आर्थिक स्थिती सुधारली नाही. शेतकऱ्यांचे दैन्य संपले नाही. दिवसेंदिवस खत, बियाणे, इंधन, मजूर यांचे भाव वाढत चालले आहेत. पिकांवरील रोगराई, मजूरांचा तुटवडा, नगदी पीक घेण्यासाठी वाढलेला उत्पादनाचा खर्च, बाजार भावाबाबत अनिश्चितता या समस्या शेतकऱ्याला त्रस्त करीत आहेत. या पार्श्वभूमीवर शेती व्यवस्थेला वेगळे वळण देणे आवश्यक आहे. त्याचाच परिपाक म्हणून शेतकरी उत्पादक कंपनी व त्या आधारीत उद्योगांना चालना देणे गरजेचे आहे. महत्वाची बाब ही की शेतकरी उत्पादक कंपनी च्या माध्यमातून शेतकरी हा स्वत: स्वत:च्या मालाचा मालक असेल व त्याला त्या आधारावर त्याच्या मालाची किंमत ठरवता येईल. ढोबळमानाने शेतकरी उत्पादक कंपनीची उद्दिष्ट्ये खालील प्रमाणे आहेत.

1. एखाद्या मालाचे उत्पादन करणे, त्याची काढणी प्रतवारी करणे. उदा. टिकवणे, सुकवणे, अर्क काढणे, खारविणे, पॅकींग करणे इ.

2. मालाची आयात निर्यात करणे तसेच सदस्यांच्या फायद्यासाठी विविध सेवा पूरवणे.

3. एखाद्या यंत्राची निर्मिती करणे, सभासदांना त्याचा पुरवठा करणे किंवा विक्री करणे इतर तांत्रिक मार्गदर्शन, सल्ला, इन्शुरन्स, उर्जानिर्मिती आणि तिचे वितरण, कल्याणकारी कार्यक्रम इ. समावेश होतो.

  • उत्पादक कंपनीचे शेतकऱ्यांना फायदे

1. उत्पादन, लावणी, काढणी, प्रतवारी, प्रक्रिया, खरेदी, विक्री या प्रत्येक टप्प्यावर एकजुटीमुळे शेतकऱ्यांचा मोठ्या प्रमाणात फायदा.

2. शेतकरी व व्यापाऱ्यामधील असमाधानकारक साखळीच निर्वाहण.

3. मोठ्या प्रमाणात शेतकऱ्यांनी एकत्रितपणे एखाद्या गोष्टीचे उत्पादन घेतल्यास देशभरातल्या नामांकित कंपन्या, मोठे व्यापारी, शेतकऱ्यांकडून प्रत्यक्ष माल खरेदी करतील.

4. ज्या ठिकाणी जास्त भाव त्या ठिकाणी विकण्यासाठी स्वातंत्र्य.

5. व्यापारी केंद्र बनण्यासाठी मोठा फायदा.

...
लाईफस्टाईल : महात्मा ज्योतिराव फुले यांचे स्त्री विषयक दृष्टीकोन!

महात्मा ज्योतिबा फुले हे केवळ समाज सुधारकच नव्हते तर ते खऱ्या अर्थाने नव समाज निर्मितीचे सांस्कृतिक पुरुष होते. महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी प्रस्थापित वर्णव्यवस्थावादी समाजव्यवस्था नाकारलीच नाही तर नवसमाज निर्मितीसाठी आवश्यक असणाऱ्या सर्व घटकांची निर्मिती करण्याचा प्रयत्न केला. थोडक्यात म्हणजे महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी नवीन समतामूलक समाजव्यवस्था निर्माण करण्याचे प्रारूप भारतीय समाज व्यवस्थेसमोर मांडले. महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी या परिवर्तनवादी लढाईमध्ये स्त्रियांना केवळ सामावून घेतले नाही तर त्यांना या लढ्याचे शिलेदार बनविले. त्यामुळे आज भारताच्या सर्व क्षेत्रात महीला आघाडीवर दिसत आहेत. यामागे महात्मा ज्योतिबा फुले यांचे स्त्री विषयक कार्य, तत्वज्ञान, प्रेरणा आहे. सदर लेखात ज्योतिबा फुले यांनी स्रियांसंबंधी केलेल्या कार्याचा व भूमिकेचा थोडक्यात आढावा घेण्याचा मानस आहे.

महात्मा ज्योतिबा फुले यांचा जन्म 1927 मध्ये पुण्यामध्ये झाला. इ.स.1818 मध्ये पुण्यातील पेशवाईचा नुकताच अंत झाला. इंग्रजांचे राज्य हे कायद्याचे राज्य आहे ही धारणा महात्मा ज्योतिबा फुले यांची होती. त्यामुळे कायद्याच्या आधारावर भारतीय समाज व्यवस्थेतील उपेक्षित समाजाला समानतेची संधी किंवा संधीची समानता प्राप्त करून देण्यासाठी महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी इंग्रजी शिक्षणाची गरज ओळखुन त्यांनी शाळा काढल्यात. प्रस्थापित समाजव्यवस्थेने स्त्रियांना गुलाम करण्यासाठी आपल्या सोयीचे साहित्य निर्माण केले व त्याला धार्मिक दर्जा दिला होता. या धार्मिक ग्रंथांच्या माध्यमातून श्रमिक वर्ग गुलाम बनविला होता. ही मानसिक गुलामी नष्ट करायची असेल तर प्रस्थापित धर्म ग्रंथांची विवेकशीलतेने चिकित्सा केली पाहिजे हे ओळखुन त्यांनी प्रस्थापित ग्रंथांचा चिकित्सक आढावा घेतला. यात सार्वजनिक सत्यधर्म, गुलामगिरी, ब्राह्मणांचे कसब, शेतकऱ्यांचा आसूड या ग्रंथांचा विशेष उल्लेख करावा लागेल. या ग्रंथांच्या माध्यमातून महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी स्त्रियांच्या शोषणासाठी प्रस्थापित समाजव्यवस्था कशी कार्य करते याचे विवेचन केले आहे. उदाहरणार्थ 'शेतकऱ्यांचा आसूड' या ग्रंथात शेतकऱ्यांच्या कष्टकऱ्यांच्या घरची स्थिती ही देवधर्माच्या भीतीपोटी कशी जाळली जाते किंवा तिचे कसे शोषण होते. सार्वजनिक सत्यधर्म या ग्रंथात त्यांनी मनुष्य केंद्रीभूत असणारा विश्व मानवाच्या कल्याणार्थ व्यापक विचार व्यक्त केला. गुलामगिरी या ग्रंथाच्या माध्यमातून त्यांनी शेतकरी व अस्पृश्य वर्गांच्या गुलामगिरी साठी प्रस्थापित धर्मग्रंथ हे किती जबाबदार आहेत याचे विवेचन केले आहे.

महात्मा ज्योतिबा फुले आणि स्त्रीशिक्षण

महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी पुण्यात मुलींची शाळा सुरू करण्यापूर्वी ख्रिश्चन मिशनरींनी मुलींना शिकवण्यासाठी काही प्रयत्न केले होते पण ते अपयशी झाले. मिसेस विल्सन यांनी इ.स.1829 साली मुंबईत मुलींसाठी शाळा काढल्याची नोंद आहे. त्यांनी 1930 मध्ये पुण्यात शनिवार वाड्यात महिलांसाठी शाळा काढल्याचा पुरावा मिळतो. या शाळेत फक्त आठ मुली अत्यंत घाबरत, लपून छपून येत असत. शाळेतून बाहेर पडताच गुप्त वाटेने निघून जात. ही शाळा मिसेस विल्सन यांनी 1829 ते 1832 पर्यंत कशीबशी चालली. इ स 1844 मध्ये चर्च ऑफ स्कॉटलंड मिशनरींनी मंगळवार पेठेत एक मुलींची शाळा काढली तीही 1847 मध्ये बंद पडली. स्त्रियांसाठी शाळा काढण्याचा प्रयत्न असफल झाला. त्यामुळे ख्रिश्चन मिशनरींनी स्त्री शिक्षणाचा प्रयत्न सोडून दिला. जेथे सत्ताधीश इंग्रजांना महिलांना शिक्षण देणे शक्य झाले नाही. यावरून त्या काळातील सनातनी वर्गाचा समाजावर किती प्रभाव व भीती होती हे स्पष्ट होते. मात्र महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी या सनातनी वर्गाच्या विरोधाला न जुमानता स्त्रियांच्या शिक्षणाची मुहूर्तमेढ रोवली.

महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी 1 जानेवारी 1848 रोजी पुण्यात बुधवार पेठेत भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. यासाठी त्यांनी शिक्षिका म्हणून सावित्रीबाई फुले यांना स्वतः शिक्षित केले व त्यांच्या माध्यमातून स्त्रियांना शिक्षणाची दारे खुली केली. या शाळेत कशाबशा सहा मुली प्रवेशीत झाल्या होत्या. त्यानंतर महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी अनेक शाळा सुरू केल्यात त्यापैकी काही बंद पडल्यात. त्यांनी आपल्या जीवनात एकूण 16 शाळा पुण्यात सुरू केल्या होत्या. महत्त्वाचा मुद्दा महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी किती शाळा सुरू केल्यात? किती वर्ष कार्यरत होत्या? हे फार महत्वाचे नाही. मुख्य मुद्दा हा आहे की यामागे महात्मा ज्योतिराव फुले यांची काय भूमिका होती? गेल्या अनेक शतकापासून भारतातील ब्राह्मणी व्यवस्थेने स्त्रियांच्या शिक्षणाचा हक्क हिरावून घेऊन स्त्रियांच्या प्रगतीला खंडित केले होते. स्त्री ही अपवित्र, कुलटा समजल्या जात होती. स्त्री ही चूल आणि मूल याच चौकटीत बंदिस्त केली होती. तीला कोणतेही शिक्षण घेण्यास मज्जाव केला होता. भारतात अनेक सत्तांतरे झालीत तरी स्त्रियांच्या स्थितीत फारसा बदल झाला नव्हता. ख्रिश्चन मिशनऱ्यांनी काही प्रमाणात प्रयत्न केला मात्र त्यांनाही फारसे यश आले नाही. इंग्रजांची भारतावर एक हाती सत्ता असतानाही त्यांना स्त्रियांना शिक्षण देणे शक्य झाले नाही कारण भारतीय समाजव्यवस्थेत धर्माला अनन्य महत्त्व आहे. धर्म व्यवस्थेने स्त्रियांना शिक्षणास बंदी केल्यामुळे स्त्रियांच्या शिक्षणाचा प्रश्न अत्यंत कठीण झाला होता महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी शतकानुशतके स्त्रियांसंबंधी असलेली धार्मिक व सामाजिक बंधने तोडून स्त्री शिक्षणाची मुहूर्तमेढ रोवली. त्यामागे एक महत्वाचे सूत्र होते ते म्हणजे कोणतीही संस्कृती टिकवायची असेल तर ती स्त्रीयांच्या माध्यमातून! स्त्रियांना ही व्यवस्थेला मान्य करण्यास बाध्य केले जाते. म्हणून महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी ब्राह्मणी व्यवस्थेला नकार देताना स्त्रियांच्या शिक्षणाचा प्रश्न ऐरणीवर घेऊन त्यासाठी शाळा सुरू केली आणि स्त्रियांमध्ये व समाजातील धुरिणांमध्ये स्त्री शिक्षणाचे महत्व समजावून सांगितले.

महात्मा ज्योतिबा फुले यांच्या काळात भारतात सती प्रथा, बालविवाह पद्धती, केशवपन पद्धती या क्रुर प्रथा / परंपरा रूढ होत्या. महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी या प्रथेविरुद्ध बंड पुकारले. महाराष्ट्रामध्ये केशवापण पद्धती मोठ्या प्रमाणात प्रचलित होती. एखाद्या स्त्रीचा नवरा मृत्यू पावल्यास तीला तिचे केस कापून तिच्या अंगावर जाडेभरडे कपडे दिले जात होते. तिला सार्वजनिक कार्यक्रमात सहभागी होण्यास मज्जाव केला जात असे. विधवा स्त्री म्हणजे अपशकुन समजले जात असे. त्यामुळे ती जिवंत असूनही घरातील कोणत्याच उत्सवात ती सहभागी होऊ शकत नसे. असे एकाकी निरस जीवन तिला जगावे लागत असे. महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी या परंपरे विरुद्ध न्हावी समाजाचा संप घडवून आणला. 20 मार्च ते 23 मार्च 1890 रोजी महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी डोंगरी येथे 500 न्हावीकांची सभा घेऊन न्हावी यापुढे विधवांचे केशवपन करणार नाही, असा ठराव पारित करून घेतला. अशा प्रकारे केशवपण पद्धती बंद करण्याचा प्रयत्न केला.

देवदासी प्रथा ही अत्यंत प्राचीन क्रूर प्रथा होय. या प्रथेप्रमाणे समाजातील काही स्त्रियांचे लग्न देवा सोबत लावून दिले जात असे. देवा सोबत लग्न लावून दिल्यानंतर त्या स्त्रीला आजन्म मंदिरात किंवा धार्मिक स्थळी राहून देवाची सेवा करावी लागत असे. या प्रथेप्रमाणे स्त्री ही देवदास स्त्री देवाची दासी असल्यामुळे तिला वैयक्तिक संपत्ती किंवा कुटुंब निर्माण करता येत नाही असा समज होता. देवळाच्या आजूबाजूला राहून देवाची/ देवळाची स्वच्छता ठेवत असत. त्यांना जीवनासाठी आवश्यक असणाऱ्या बाबी देवळाशी संबंधित असणारे धनिक वर्ग पुरवीत असत. यातूनच हा धनी वर्ग देवदासींचे शारीरिक व मानसिक शोषण करीत असत. महात्मा फुले मुंबईला माधवराव रोकडे यांच्याकडे गेले असता त्यांना मुंबईत येता एका देवदासीची वरात दिसली. या वरातीत एका स्त्रीला सजून-धजून यल्लमा देवीचा उदो उदो करत तिला देवाशी लग्न लावण्यासाठी नेले जात होते. हा प्रकार बघून महात्मा ज्योतिबा फुले अत्यंत दुःखी झाले व त्यांनी तात्काळ पोलीस स्टेशनला जाऊन ही मिरवणुक रोखण्यासाठी तक्रार केली. मात्र गिरगावच्या पोलीस अधिकाऱ्याने महात्मा फुले यांचं ऐकले नाही त्यामुळे ते मुंबई पोलीस उच्च अधिकारी साहेबांना भेटायला गेले. त्यांना ही प्रथा हे लग्न रोखण्यास विनंती केली. महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या विनंतीवरून देवदासीची ही मिरवणूक व हे लग्न रोखले गेले. त्यामुळे मुंबई प्रांतात मोठी खळबळ निर्माण झाली. इंग्रज आमच्या धर्मात हस्तक्षेप करीत आहेत असा आरोप तत्कालीन रूढी-परंपरा वाल्यांनी केला मात्र महात्मा ज्योतिबा फुले त्यांना बदलले नाहीत.

बाल हत्या प्रतिबंधक गृहाची स्थापना

देवदासी प्रथा प्रमाणेच बाल हत्या ही तत्कालीन समाजाची मोठी समस्या होती त्या काळात मुलींचे लग्न अत्यंत कमी वयात केले जात असे. अनेकदा गरीब आई वडीलांना विना हुंडा लग्न करणे शक्य नाही हे लक्षात घेऊन ते आपल्या मुली पेक्षा वयाने मोठा असलेल्या माणसाशी विवाह करून देत असत. याला ‘जरठ विवाह पद्धती’ सुद्धा म्हणतात. या विवाह पद्धती मुळे लहान मुली लैंगिक अत्याचाराला बळी पडत असत. अनेकदा मुलींपेक्षा त्यांच्या पतीचे वय खूप जास्त असल्यामुळे ते वयोमानाने किंवा अन्य कारणाने त्यांचा मृत्यू होत असे. अश्या विधवांना पुनर्विवाहाचा अधिकार नव्हता. त्यामुळे या विधवा स्त्रियांचा प्रश्न समाजात निर्माण झाला होता. या मुली तारुण्यात विधवा झाल्यामुळे जर एखाद्या मुलीचा पाय घसरल्यास त्यासाठी त्या मुलींनाच दोषी समजले जात असे व त्यांच्यावर बहिष्काराची किंवा अन्य पद्धतीची शिक्षा दिली जात असे. अश्या स्त्रियां सामाजिक भीतीपोटी लपूनछपून गर्भपात करीत असत. हा गर्भपाताचा प्रकार कधी कधी तिच्या जीवावर बेतत असे. पण याविरुद्ध कोणीही तक्रार करीत नव्हते. या प्रकरणात ती स्त्री नाडली जात होती. महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी या बालविवाह पद्धतीमुळे निर्माण होणाऱ्या समस्येवर उपाय म्हणून बालहत्या प्रतिबंधक गृहाची स्थापना केली. महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी या विधवा स्त्रियांच्यासाठी इसवी सन 1883 मध्ये स्वतःच्या घराशेजारी एक वाडा बांधून त्यात विधवा बायांनी गुप्त पद्धतीने येऊन बाळतंपण करून मुल ठेवून जाण्याची सोय करून दिली. या संबधित पत्रके पुण्याच्या भिंतीवर लाऊन जाहिरात करण्यात आली. इतकेच नव्हे तर त्यांनी अशा बहिष्कृत महिलांच्या साठी पुण्यात सन 1883 मध्ये बहिष्कृत महिलांची आश्रमाची स्थापन केली व स्त्रियांच्या हक्कासाठी स्वतंत्र ठिकाण निर्माण केले.

महात्मा ज्योतिबा फुले हे केवळ बोलघेवडे समाजसुधारक नव्हते. तर त्यांनी स्त्रियांच्या उद्धारासाठी प्रस्थापित व्यवस्था नाकारत नवी समताधिष्ठित समाज व्यवस्था निर्माण केली. शिक्षणाशिवाय सामाजिक परिवर्तन होऊच शकत नाही हे ओळखुन त्यांनी स्त्री शिक्षणाची दारे खुली केली. त्यासाठी त्यांना आपल्या पत्नीला शिक्षिका बनवावे लागले. समाज, आप्त नातेवाईक यांचा राग, द्वेश सहन करावा लागला. एवढेच नाही तर त्यांना आपल्या वडिलांचे राहते घर सोडून बाहेर पडावे लागले. त्यांच्या या स्त्री शिक्षणामुळेच फातिमा शेख, मुक्तः साळवे, ताराबाई शिंदे सारख्या कर्तबगार स्रिया पुढे आल्यात. महात्मा फुले यांनी आपल्या सहकाऱ्यांमध्येही स्रियांकडे आदर व सन्मानाने बघण्याची शिस्त लावली होती. ताराबाई शिंदे यांच्या ‘स्त्री पुरुष तुलना’ या पुस्तकावर त्यांच्या चळवळीतील एका सहकार्याने वाईट प्रतिक्रिया लिहिली होती. तेव्हा ज्योतीबांनी त्यांना जाहीरपणे सडेतोड उत्तर देऊन ताराबाई शिंदे यांची बाजू कशी योग्य आहे हे सांगितले. जोतिबांनी स्त्रियांच्या गुलामीची भलावण करणाऱ्या धर्म ग्रंथांचाही समाचार घेत आपले साहित्य निर्माण केले. ज्योतीबा बालहत्या प्रतिबंध गृह निर्माण करून थांबले नाही तर त्यांनी अशाच नडलेल्या स्त्रीचे मुल दत्तक घेऊन त्याला आपले नाव दिले. पुढे तोच मुलगा यशवंत जोतिबांचा वारसदार झाला. अशा प्रकारे महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी महिलांच्या शिक्षणासाठी त्यांच्या सन्मानासाठी व त्यांच्या अस्तित्वासाठी सातत्याने लढा दिला. त्यामुळेच महात्मा ज्योतिबा फुले यांना स्त्री उद्धाराचे जनक म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही.

संदर्भ ग्रंथ :

  1. महात्मा फुले गौरव ग्रंथ, खंड पहिला, सं.हरी नरके व य. दि. फळकें.
  2. महात्मा फुलेंची स्त्रीमुक्ती चळवळ, ले. प्रा. कुसुमेंद्र सोनटक्के
  3. सत्यशोधकी स्त्रीवाद, ले. प्रा. नूतन माळवी

 

...
देश-विदेश : पुणे होणार, विज्ञान अविष्कार नगरी

राज्यातील पिंपरी चिंचवड महानगरपालिका येथे भारतरत्न राजीव गांधी विज्ञान अविष्कार नगरी उभारण्याचा निर्णय राज्य शासनाने घेतला आहे. विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन निर्माण होण्यासाठी आणि भविष्यात वैज्ञानिक घडविण्यासाठी विज्ञान अविष्कार नगरी उभारण्यात येणार आहे. पिंपरी चिंचवड महानगरपालिके कडे ८ एकर जागा आहे. या आठ एकर जागेतील एक एकर जागेत यापूर्वीच विभागीय पातळीचे विज्ञान केंद्र उभारण्यात आलेले आहे तर उर्वरित ७ एकर जागेवर जागतिक दर्जाचे भारतरत्न राजीव गांधी विज्ञान अविष्कार नगरी पुढील पाच वर्षात उभारण्यात येणार आहे. राज्य सरकार कडून या योजने करीता १९१ कोटीच्या खर्चास मान्यता देण्यात आली आहे.

एकविसाव्या शतकातील उज्वल भारत घडविण्यासाठी विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाची गरज ओळखून भारताला समृद्ध राष्ट्र बनविण्याचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी, वैज्ञानिक दृष्टीकोन निर्माण करणे गरजेचे आहे. विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक जिज्ञासा निर्माण करण्यासाठी, तंत्रज्ञानाचा सामाजिक विकासासाठी उपयोग करणे, उत्साही पद्धतीने विज्ञान शिकवणे, अनुभवात्मक शिक्षण देणे, विज्ञानावर आधारित असलेल्या वेगवेगळ्या संकल्पनांचे सादरीकरण, विविध प्रदर्शने या गोष्टी विचारात घेऊन त्याची माहिती आणि ज्ञान विद्यार्थ्यांना देण्यासाठी राज्यात पिंपरी चिंचवड महानगरपालिका येथे जागतिक दर्जाचे भारतरत्न राजीव गांधी विज्ञान अविष्कार नगरीची स्थापना करण्यात येणार आहे.

राज्य सरकारने यासाठी एक कार्यकारी समिती आणि दुसरी कार्यबल गट समिती गठीत केल्या आहे. या समित्यांमुळे विज्ञान अविष्कार नगरीच्या कामाला वेग येणार आहे. 

...
देश-विदेश : पालकांचे पत्र… शाळा सुरु!

राज्यातील इयत्ता पहिली ते चौथीचे वर्ग भौतिक पद्धतीने सुरु करण्याचा निर्णय राज्य सरकारने घेतला आहे. ग्रामीण भागातील पहिली ते चौथी आणि शहरी भागातील पहिली ते सातवीच्या शाळा १ डिसेंबर २०२१ पासून सुरू होणार आहेत. सरकारने शाळा सुरू कराव्या या मागणीसाठी पालकांनी २० नोव्हेंबर रोजी राज्याच्या मुख्यमंत्र्यांना पत्र लिहिले होते. या पत्राला यश मिळाल्याची चर्चा सुरु असल्याचे कळत आहे. करोना परिस्थितीमुळे गेल्या दीड वर्षाहून अधिक काळापासून शाळा न पाहिलेल्या चिमुकल्यांना आता शाळेत जाता येणार आहे. शाळा सुरु होण्याबाबत चाईल कोविड टास्क फोर्स कडून मंगळवारी रात्री झालेल्या बैठकीत परवानगी दिली आहे. राज्यात कोरोना परिस्थिती निव्वळलेली असल्याने शाळा सुरु करण्याला हरकत नसल्याचे चाईल कोविड टास्क फोर्सने स्पष्ट केले आहे.

राज्यातील पहिले ते सातवीचे वर्ग सुरू करण्यासाठी मुंबई शहरातील पालकांनी सर्व वर्गाच्या शाळा सुरु करण्याची विनंती सरकार कडे केली. पालकांनी मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांना पत्र लिहून शाळा सुरु करण्याची विनंती केली. ऑनलाईन क्लासेस दरम्यान विद्यार्थ्यांना येणाऱ्या अडचणी आणि त्यांच्या मुलांवर होणाऱ्या साथीच्या आजाराबाबत एक खुले पत्र लिहिले आहे. या याचिकेवर १८०० हुन अधिक पालकांनी स्वाक्षरी केल्या आहे. याच बरोबर सोशल मीडियावर #OPENMUMBAISCHOOLS नावाची मोहीम सुरु केली.

खुल्या पत्रात पालकांनी मुख्यमंत्र्यांना सांगितले कि, मुलांच्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम होत आहे. ऑनलाईन शाळेमुळे मुले शिकण्यात मागे पडत असून. शिकवलेला भाग मुले डोक्यात साठवून ठेवत नाही, विसरून जातात. याच बरोबर लक्ष केंद्रित करणे कठीण होत असल्याने त्याचा त्यांना त्रास होत आहे. यासगळ्याचा परिमाण त्यांच्या मानसिक आरोग्यावर होत आहे. मुलांमध्ये नैराश्य आणि चिंता वाढत असून ऑनलाईन शाळेचा मुलांच्या अभ्यासावर परिणाम होत आहे. सुरुवातीच्या वर्षातील मुलांना जेमतेम वाचता येते त्यांची गणिताची कौशल्ये मागे पडली आहे. असे पत्र लिहीत पालकांनी भौतिक स्वरूपात शाळा सुरु करण्याची मुख्यमंत्र्यांना विनंती केली होती.

पालकांच्या पत्राचा गांभीर्याने विचार केला गेल्याच्या चर्चा सुरु आहे. पालकांच्या मोहिमेला यश आल्याचे बोलले जात आहे. पहिली ते सातवीच्या शाळा १ डिसेंबर २०२१ पासून सुरू होणार आहेत.

Latest News
vichakshan ak nai soach

गाऊ त्यांना आरती : कवी यशवंत यांचा आज स्मृतीदिन

vichakshan ak nai soach

भारतीय संविधान दिन

vichakshan ak nai soach

एसटी संपाची बेरीज-वजाबाकी?

vichakshan ak nai soach

यशवंतराव चव्हाण विविधांगी व्यक्तिमत्व

vichakshan ak nai soach

नोकरीची बातमी

Most Viewed
vichakshan ak nai soach

घटनेच्या चौकटीत राहून सरकारवर दबाव निर्माण करणारा राष्ट्रपती!

vichakshan ak nai soach

काय आहे आयकर? आयकर परतावा भरण्याचे फायदे.

vichakshan ak nai soach

कोरोनाची तिसरी लाट खरंच लहानमुलांसाठी घातक ठरणार का?

vichakshan ak nai soach

भारतरत्न आचार्य विनोबांचे धुळ्यातील प्रसंग 

vichakshan ak nai soach

जाणून घ्या सौंदर्यवर्धक बाह्योपचार...

...
घटनेच्या चौकटीत राहून सरकारवर दबाव निर्माण करणारा राष्ट्रपती!
...
काय आहे आयकर? आयकर परतावा भरण्याचे फायदे.
...
कोरोनाची तिसरी लाट खरंच लहानमुलांसाठी घातक ठरणार का?
...
भारतरत्न आचार्य विनोबांचे धुळ्यातील प्रसंग 
...
जाणून घ्या सौंदर्यवर्धक बाह्योपचार...

महाराष्ट्र

पुढे वाचा
...
“कर्मवीर भाऊराव पाटील - एक ध्येयनिष्ठ शिक्षणमहर्षी”
...
साहित्यिक ना. सी. फडके
...
सरकारने व्यापाऱ्यांची कशी ही थट्टा मांडली ? चिपळूण
...
सरकार वर पुणेकर नाराज!
vichakshan ak nai soach

“कर्मवीर भाऊराव पाटील - एक ध्येयनिष्ठ शिक्षणमहर्षी”

vichakshan ak nai soach

साहित्यिक ना. सी. फडके

vichakshan ak nai soach

सरकारने व्यापाऱ्यांची कशी ही थट्टा मांडली ? चिपळूण

vichakshan ak nai soach

सरकार वर पुणेकर नाराज!

देश-विदेश

पुढे वाचा
...
शीख धर्माच्या जिवंत अस्तित्वाचे प्रेरणास्थान!
...
आंतरराष्ट्रीय सहनशीलता दिवस
...
राष्ट्रीय सार्वजनिक प्रसारण दिन.
...
घटनेच्या चौकटीत राहून सरकारवर दबाव निर्माण करणारा राष्ट्रपती!
vichakshan ak nai soach

शीख धर्माच्या जिवंत अस्तित्वाचे प्रेरणास्थान!

vichakshan ak nai soach

आंतरराष्ट्रीय सहनशीलता दिवस

vichakshan ak nai soach

राष्ट्रीय सार्वजनिक प्रसारण दिन.

vichakshan ak nai soach

घटनेच्या चौकटीत राहून सरकारवर दबाव निर्माण करणारा राष्ट्रपती!

अर्थविश्व

पुढे वाचा
...
आपणही ईएसआयसी योजनेचा फायदा घेतलात का?
...
३० हजार रुपये पगार मिळवणारे कर्मचारी ईएसआयसी च्या योजने अंतर्गत येणार !
...
काय आहे आयकर? आयकर परतावा भरण्याचे फायदे.
...
मराठमोळ्या रणजितसिंह डिसले यांची जागतिक बँकेच्या शिक्षण सल्लागार पदी नियुक्ती
vichakshan ak nai soach

आपणही ईएसआयसी योजनेचा फायदा घेतलात का?

vichakshan ak nai soach

३० हजार रुपये पगार मिळवणारे कर्मचारी ईएसआयसी च्या योजने अंतर्गत येणार !

vichakshan ak nai soach

काय आहे आयकर? आयकर परतावा भरण्याचे फायदे.

vichakshan ak nai soach

मराठमोळ्या रणजितसिंह डिसले यांची जागतिक बँकेच्या शिक्षण सल्लागार पदी नियुक्ती

इंद्रधनु

पुढे वाचा
...
विशेष मुलाखतः एम.ए मराठीत ४ सुवर्ण पदके पटकावणाऱ्या ५६ वर्षीय विद्यार्थीनी नीलिमा फाटक  
...
"महिला समुपदेशन केंद्रे" योजनेसाठी दीड कोटींचा निधी
...
स्तनाचा कर्करोग: प्रतिबंध, उपचार आणि योग
...
मासिक पाळीच्या तक्रारी आणि आयुर्वेद
vichakshan ak nai soach

विशेष मुलाखतः एम.ए मराठीत ४ सुवर्ण पदके पटकावणाऱ्या ५६ वर्षीय विद्यार्थीनी नीलिमा फाटक  

vichakshan ak nai soach

"महिला समुपदेशन केंद्रे" योजनेसाठी दीड कोटींचा निधी

vichakshan ak nai soach

स्तनाचा कर्करोग: प्रतिबंध, उपचार आणि योग

vichakshan ak nai soach

मासिक पाळीच्या तक्रारी आणि आयुर्वेद

लाईफस्टाईल

पुढे वाचा
...
प्रख्यात भारतीय शास्त्रज्ञ आचार्य सर जगदिशचंद्र बोस यांचे विज्ञानांतील योगदान!
...
महात्मा ज्योतिराव फुले यांचे स्त्री विषयक दृष्टीकोन!
...
गाऊ त्यांना आरती : कवी यशवंत यांचा आज स्मृतीदिन
...
यशवंतराव चव्हाण विविधांगी व्यक्तिमत्व
vichakshan ak nai soach

प्रख्यात भारतीय शास्त्रज्ञ आचार्य सर जगदिशचंद्र बोस यांचे विज्ञानांतील योगदान!

vichakshan ak nai soach

महात्मा ज्योतिराव फुले यांचे स्त्री विषयक दृष्टीकोन!

vichakshan ak nai soach

गाऊ त्यांना आरती : कवी यशवंत यांचा आज स्मृतीदिन

vichakshan ak nai soach

यशवंतराव चव्हाण विविधांगी व्यक्तिमत्व